Her ekibin dedikodusu yapılır: "O adam etkisiz eleman." Dilimizde yer etmiş bu ifade, aslında zarif bir suçlamadır; suçluyu da bulur, vicdanı da rahatlatır. Oysa yıllardır ekipler içinde dolaşan biri olarak bir gerçek öğrendim: etkisiz eleman yoktur, yanlış görev vardır. İnsanlar yanlış çarka takıldıklarında etkisiz görünürler; doğru çarka oturduklarında ise aynı insan, ekibin motoru olur. Bugün bu köşede, etiketi yırtma çağında bulunduğumuzun altını çizelim.

Etkisizlik Görecelidir

Aynı insan, bir projede tereddütlü, bir başka projede vazgeçilmezdir. Etkisizlik kişinin içinde değil, kişi ile görevin arasındaki uyumsuzluktadır. Detaylara bakmayan, büyük resmi gören bir yazılımcı, rutin bakım işlerinde yavaş çalışır; ama yeni bir sistem kurgularken ekipin haritasıdır. Detaylara aşina ama salonda konuşmayan bir geliştirici, sunum yaparken kaybeder; kod incelemesinde ise ekibin sessiz güvenilir bekçisidir. Yanlış görevdeki insanın "etkisiz" görünmesinin üç yolu vardır: yeteneği işin doğasına uymamak, motivasyonu işin anlamıyla kopmak ya da ekibin yapısı onun katkısını görmeye şekilde kurulmuş olmak. Üçü de insanı suçlamayla çözülmez; üçünün ilacı da yerdeğişimdir. Bizim sektördeki en pahalı israf, değerli bir insanın yanlış sıraya oturtulup beklemesidir.

Balık, ağaca tırmanmayı öğrenmeye zorlandığında ömrü boyunca kendini aptal sanır. Ekipte etkisiz gibi görünen kişinin çoğu, ağaca tırmanmaya çalışılan balıktır; görevi değiştirin, yüzme dersi verin.

Yanlış Görevin Belirtileri

Yanlış görev, sessizce yaşar ama belirtileri vardır: işi sürekli erteleyen ama sohbetlerde o işe dair soru soran kişi; toplantıda konuşmayan ama çay'da harika fikirler veren meslektaş; kalabalık ekipte görünmez, küçük grupta aniden canlanan insan. Yöneticilerin en önemli işi, bu belirtileri okumaktır. Etkisizlik etiketi yapıştırmak kolaydır; ama etiket, sorunu çözmez, saklar. Bunun yerine üç soru sorulmalı: Bu insanın neyi iyi yaptığı konusunda gerçekten bilgi veriyor muyuz? Ona en çok ne zaman yandı? Onu dinleyen, soran, yoran neydi? Cevaplar çoğu zaman görev değişikliğine işaret eder. Bazı insanlar kod yazmaktan çok kod anlatmaktan beslenir; bazıları dokümantasyon yazarak ekibe daha çok değer katar. Usta-çırak ilişkisi, yazılımın en eski en ihmal edilmiş altyapısıdır; yanlış görevdeki insanın gerçek görevi bazen ustalık yapmaktır.

Ekibin Meşe Palamudu

Ekipte bir insanı etkisiz ilan etmek kolaydır; ama gerçek liderlik, meşe palamudunun meşe ağacı olabileceği yeri bulmaktır. Doğru görevde kullanılan insan, hem kendi kariyerini hem ekibin sonucunu büyütür; yanlış görevde bekletilen insan ise yalnızca kendini değil, yanındaki iki kişinin de hızını düşürür. "Etkisiz eleman" ifadesini, artık bir teşhis değil, bir yönetim başarısızlığı işareti olarak okuyalım. Etkisiz diye ayrılmadan önce, doğru görev denenmeden, kimseye söz hakkı yoktur. Çünkü balık, ağaçtan anlaşılmaz; sudan anlaşılır. İnsan da yanlış görevden anlaşılmaz; doğru görevde, onun da ne kadar parlak olduğunu hep birlikte görürüz.