Telefonunuzdaki işlemciden otomobilinizdeki frene kadar her şey birkaç fabrikada üretilen mikroskobik devrelere bağlı. Bu bağımlılık uzun zamandır var; yeni olan şey, devletlerin yarı iletkenleri petrol gibi stratejik bir meta olarak görmeye başlaması. Son dört yılda ilan edilen sübvansiyon paketleri, ihracat kontrolleri ve fabrika yatırımları, sektörün haritasını görünür biçimde yeniden çiziyor.

Tek Noktada Yoğunlaşan Üretim

Yarı iletken zincirinin en kırılgan halkası, en gelişmiş halkası. Dünyada 5 nanometrenin altında üretim yapabilen işletmeler iki elin parmağını geçmiyor. En ileri üretimin büyük kısmı Tayvan'da, litografi ekipmanının tek tedarikçisi Hollanda'da, gelişmiş paketleme kapasitesinin önemli bölümü Güneydoğu Asya'da toplanmış durumda. Bu yoğunlaşma bir verimlilik hikâyesi: ölçek ekonomisi, uzmanlaşmış iş gücü ve onlarca yıllık tedarikçi ilişkileri birbirini besliyor. Aynı zamanda bir risk hikâyesi: tek bir coğrafyadaki gerilim, otomotiv elektroniğinden savunma sanayisine kadar her sektörü birkaç hafta içinde durma noktasına getirebiliyor. 2021-2023 aralığındaki çip kıtlığının maliyetinin küresel otomotiv sektörü için yüz milyarlarca dolar olduğu tahmin ediliyor.

Sübvansiyon Yarışı

Kırılganlığın cevabı devlet parası oldu. ABD, CHIPS yasasıyla üretim tesislerine onlarca milyar dolar ayırdı; Avrupa Birliği kendi Çip Yasası ile 2030'a kadar küresel payını artırmayı hedefliyor. Japonya, Kore ve Hindistan benzer paketleri devreye soktu. Sonuç karışık: kıdemli işletmeler yeni fabrikaları İrlanda'dan Arizona'ya yayarken, tedarikçi ekosisteminin yetişmesi yıllar alıyor. Bir fabrika binası iki yılda kuruluyor; onu dolduracak mühendis, ekipman ve kimyasal tedarik zinciri on yılda kuruluyor.

Sektörün haritasını tek bakışta özetlemek gerekirse:

• Gelişmiş üretim: Tayvan ağırlıklı, ABD ve Güney Kore'ye yayılıyor.
• Ekipman: Litografide tek tedarikçi, pazarlık gücü üreticilerde değil tedarikçide.
• Hammadde: Gaityum gibi nadir elementlerde yoğunlaşma sürüyor.
• Tasarım: Yazılım ve mimari lisansları hâlâ Batı merkezli.

Tablonun görünmeyen yüzü, olgun düğüm adı verilen daha eski üretim teknolojileri. Elektrikli araçta, endüstriyel ekipmanda ve beyaz eşyada kullanılan çiplerin büyük bölümü hâlâ 28 nanometre ve üzerinde üretiliyor; bu alandaki yeni kapasiteler, ileri düğüm yarışının gölgesinde kalıyor ama sektörel kâr marjını belirleyen taraf burası. Yeni fabrika kararları değerlendirilirken iki sorunun birlikte sorulması gerekiyor: hangi düğüm, hangi müşteri ve hangi marj?

Türkiye Nerede Duruyor?

Türkiye'nin elinde tasarım gücü var; üretim derinliği ise sınırlı. Yerli işletmelerin savunma ve otomotiv için anahtar çipler geliştirdiği, lisansüstü programlarının sektörü mühendisleştirdiği doğru. Ancak bir nanometre fabrikası kurmak yerine, niş üretim, paketsleme ve tasarım araçları zincirinin başka halkalarına odaklanmak daha gerçekçi bir strateji gibi görünüyor. Üretimin her santimetrekaresini kazanmak zorunda değilsiniz; zincirde vazgeçilmez bir halka olmak yeterli.

Silikon üzerinde kurulan dünya, kurucularının tahmin etmediği bir ağırlıkla karşı karşıya: talep her yerde, üretim tek noktada. Bu dengesizlik kapatılmaya çalışıldıkça, teknoloji tarihi jeopolitik tarihle iç içe geçmeye devam edecek. Okurun takip etmesi gereken sayı bu nedenle yalnızca işlemci hızı değil; yeni açılan fabrikaların adresi ve sübvansiyon paketlerinin kapsamı.